Stevan Vukotić: Prvi Srbin koji je oplovio svet

Pitanje prvog Srbina koji je oplovio svet ostaje otvoreno u domaćoj istoriografiji, pre svega zbog nedostatka sistematizovanih izvora i različitih kriterijuma koji se primenjuju na ovakve poduhvate. Ipak, raspoloživa arhivska građa iz prve polovine 19. veka najčešće upućuje na Stevana Vukotića iz Grblja, pomorskog oficira u službi Ruske imperije, koji je učestvovao u jednoj od ranih ruskih naučnih ekspedicija oko sveta.

Vukotić potiče iz Grblja, Boke kotorske, prostora sa dugom pomorskom tradicijom i snažnim vezama sa velikim evropskim flotama. U nedostatku razvijene domaće mornarice, značajan broj Bokelja stupao je u službu Rusije, gde su tokom 18. i 19. veka izgradili zapažene karijere. Vukotić je bio deo tog kontinuiteta. U ruskim izvorima beleži se kao Stepan Mihailovič Vukotić, što potvrđuje njegovu integraciju u oficirski korpus carske mornarice.

Sa 23 godine uključen je u ekspediciju na ratnom brodu „Predprijatije“, kojom je komandovao kapetan Oto fon Kocebu, jedan od najznačajnijih ruskih istraživača tog vremena. Reč je o drugom Kocebuovom putovanju oko sveta (1823–1826), organizovanom pod pokroviteljstvom Ruske akademije nauka i Ministarstva mornarice. Cilj ekspedicije bio je višestruk: hidrološka i kartografska istraživanja Pacifika, prikupljanje podataka о klimi i morskim strujama, kao i proširenje trgovinskog i političkog uticaja Rusije u prekomorskim regionima.

„Predprijatije“ je bio relativno mali, ali dobro opremljen trojarbolni jedrenjak sa 24 topa, prilagođen dugim plovidbama. Posadu je činilo oko 140 ljudi, uključujući mornare i oficire, ali i naučni tim - astronome, prirodnjake i lekara. Među najznačajnijim učesnicima bio je prirodnjak Johan Fridrih Ešolc, po kome je kasnije nazvan rod kalifornijskog maka, što ilustruje naučni značaj ove ekspedicije.

Putovanje je započelo u avgustu 1823. iz Kronštata, glavne baze ruske Baltičke flote. Ruta je vodila preko Baltičkog i Severnog mora do zapadnoevropskih luka, uključujući Kopenhagen i Portsmut, a zatim preko Atlantskog okeana ka Južnoj Americi. Posle zadržavanja u Rio de Žaneiru, brod je oplovio Rt Horn, jednu od najopasnijih tačaka za plovidbu u to vreme, i ušao u Pacifik.

Tokom boravka na pacifičkoj obali Južne Amerike, ekspedicija je posetila Čile, uključujući oblast Konsepsiona, gde su vršena geografska i prirodnjačka istraživanja. Plovidba je potom nastavljena ka centralnom Pacifiku, kroz arhipelag Tuamotu i ka Kamčatki, gde je brod uplovio u Petropavlovsk, važnu rusku bazu na Dalekom istoku.

U narednoj fazi ekspedicija je istraživala severni Pacifik, uključujući obale Aljaske, koje su tada bile pod ruskom kontrolom. Zabeleženi su i boravci u Kaliforniji, posebno u oblasti San Franciska, koji je tada bio pod španskom, a kasnije meksičkom upravom. Put je nastavljen preko Havajskih ostrva, gde su ruski brodovi već imali uspostavljene kontakte, zatim kroz Mikroneziju i Filipine, važnu špansku kolonijalnu tačku.

Ulaskom u Indijski okean, ekspedicija je nastavila ka Rtu dobre nade, ključnom tranzitnom čvorištu između okeana. Na povratku je posetila ostrvo Sveta Jelena, poznato po tome što je na njemu, nakon poraza kod Vaterloa, bio zatočen Napoleon Bonaparta, koji je preminuo samo dve godine pre dolaska ekspedicije. Povratak u Evropu realizovan je preko Atlantskog okeana, sa ponovnim pristajanjem u britanskim i danskim lukama, da bi brod 1826. godine uplovio u Kronštat.

Ekspedicija je u ruskim izvorima ocenjena kao uspešna, kako u naučnom tako i u navigacionom smislu. Prikupljeni podaci korišćeni su u izradi pomorskih karata i naučnih radova, dok su oficiri i članovi posade odlikovani. Među njima i Vukotić, koji je dobio Orden Svete Ane trećeg reda, jedno od standardnih priznanja za zasluge u carskoj službi, kao i novčanu apanažu.

Posle povratka, Vukotić je nastavio karijeru u mornarici. Postavljen je za komandanta jahte „Golubka“, gde je, osim operativnih zadataka, učestvovao i u obuci mlađih kadrova iz oblasti navigacije i pomorskih veština. Njegova karijera, međutim, bila je kratka - preminuo je 1833. godine, u 33. godini života, u relativno niskom, ali odgovornom činu kapetana-potporučnika.

Uprkos učešću u jednoj od značajnih ruskih ekspedicija, Vukotićevo ime nije dobilo širu afirmaciju u jugoslovenskoj istoriografiji. Pomorske i vojne enciklopedije iz perioda SFRJ uglavnom ga ne navode, dok je u javnom narativu primat dat Ivu Vizinu iz Prčanja. Vizin je između 1852. i 1859. godine oplovio svet sopstvenim brodom „Splendido“, čime je stekao status prvog Južnog Slovena koji je to učinio u privatnoj režiji i pod sopstvenom komandom.

Razlika između ova dva slučaja nije samo hronološka, već i konceptualna. Vukotić je bio deo velike državne, naučno-istraživačke ekspedicije pod stranom zastavom, dok je Vizin delovao kao samostalni kapetan i brodovlasnik. Upravo ta činjenica doprinela je da Vizin bude vidljiviji u nacionalnim narativima, iako je njegov poduhvat usledio više od tri decenije nakon Vukotićevog.

U širem kontekstu, slučaj Stevana Vukotića uklapa se u obrazac prisustva pomoraca iz Boke kotorske u velikim evropskim flotama. Pored njega, značajne karijere u Rusiji ostvarili su i Matija Zmajević, admiral Baltičke flote, kao i Marko i Nikola Vojnović, visoki oficiri ruske Crnomorske flote. Ova tradicija ukazuje na to da su pomorci sa istočne obale Jadrana, i bez sopstvene države, imali aktivnu ulogu u globalnim pomorskim tokovima 18. i 19. veka.

U tom okviru, Vukotićevo učešće u putovanju oko sveta predstavlja relevantan, ali nedovoljno istražen segment pomorske istorije Srba.